روسيهو قفقاز- همشهری ۸ مرداد:رهبران روسيه اين روزها در تكاپوي جدي براي حل و فصل بحران قرهباغ هستند.
آنها مراودات خود را در حوزه قفقاز افزايش دادهاند. ديدار ديميتري مدودف، رئيسجمهوري روسيه از جمهوريهاي قفقاز و دعوت از رهبران اين جمهوريها به كاخ كرملين حكايت از اين دارد كه مسكو نگاه تازهاي به منطقه مهم قفقاز كه روزگاري در قلمرو اتحاد جماهير شوروي بود، دارد. مدودف كه از نوامبر2008 ، چهار بار ميزبان روساي جمهوري آذربايجان و ارمنستان بوده بر اين باور است كه حل بحران قرهباغ چند سال بيشتر طول نميكشد و اين بحران ديري نميپايد كه پايان مييابد. در ماههاي اخير اين ديدارها بيشتر شده و حتي هفته گذشته روسيه ميزبان روساي جمهوري آذربايجان و ارمنستان در مسكو بود.
رئيسجمهوري جوان روسيه چندي پيش به جمهوري آذربايجان رفت و با الهام علياف كه بر صندلي پدرش تكيه زده است ديدار و گفتوگو كرد.محور اين گفتوگوها بحران قرهباغ بود.
2 رئيسجمهوري در كنفرانس خبري در مورد بحران قرهباغ موضع مشتركي گرفتند و از حل و فصل اين بحران در آيندهاي نزديك خوشبينانه سخن گفتند.
يك ماه پس از سفر رئيسجمهوري روسيه به جمهوري آذربايجان اين بار مدودف ميزبان الهام علياف و البته همتاي ارمني وي، سرژسركيسيان بود. 3رئيسجمهوري جمعه 28 تيرماه پشت درهاي بسته به چانهزني در مورد بحران قرهباغ پرداختند تا شايد راهحلي مناسب براي پايان دادن به بحراني كه 17سال بر سر قفقاز و همسايههاي اين منطقه سايه افكنده است، بيابند.
اگرچه هيچ گزارشي از نتيجه اين ديدار به بيرون درج نشد اما خبر كوتاه خبرگزاري ريانووستي از زبان سرگئي پريخودكو، مشاور عالي مدودف از ديدار 3رئيسجمهوري بسيار نااميدكننده است. به هر حال اين نشست نيز بهنظر ميرسد به مانند 3نشست پيشين بينتيجه پايان يافته است. شنبه 29 تيرماه مدودف روساي جمهوري آذربايجان و ارمنستان را به تماشاي مسابقه اسبدواني دعوت كرد. آنها مسابقه اسبهاي زيبا و تندرو را به تماشا نشستند و در پايان مسابقه گفتوگوها دوباره از سرگرفته شد. ميهماني عالي برگزار شد، اما نتيجه گفتوگوها همچنان نااميدكننده باقي ماند.
بحراني به قدمت 17سال
بحران قرهباغ از زمان فروپاشي شوروي آغاز شد. در سال 1991 بين نيروهاي مرزي آذربايجان و ارمنستان جنگ سختي درگرفت. اين جنگ تا سال1994 طول كشيد. حاصل اين جنگ كشته شدن بيش از 30هزار نفر و آوارگي نزديك به 2ميليون نفر بود. جنگ اما در سال1994 با آتشبس كه با فشارها و ميانجيگريهاي ديگر كشورها همراه بود بهطور موقت به آتشبس منجر شد. از فرداي آتشبس مذاكرات ديپلماتيك براي يافتن راهحلي منطقي براي بحران قرهباغ آغاز شد.
مسئله قرهباغ هماكنون بهصورت موضوع ملي براي هر دو جمهوري آذربايجان و ارمنستان تبديل شده است. دولت باكو معتقد است اين منطقه جزء خاك جداييناپذير جمهوري آذربايجان است و باكو هرگز در برابر يك وجب از اين خاك كه يكچهارم سرزمين جمهوري آذربايجان را تشكيل ميدهد كوتاه نخواهد آمد اما ارمنستان مدعي است كه ساكنان قرهباغ و هفتمنطقه جدا شده، ارمني هستند و اكثريت آنها به اين زبان سخن ميگويند.
در واقع جمهوري آذربايجان تحت هر شرايطي خواستار حاكميت بر منطقه قرهباغ است. در مقابل ارمنستان كه هماينك اين منطقه را در تصرف خود دارد در تلاش براي گرفتن بالاترين خودمختاري براي اين منطقه است.
تلاشهاي منطقهاي و بينالمللي براي پايان دادن به اين مناقشه پس از گذشت 17سال همچنان بينتيجه باقيمانده است.
تلاشهاي روسيه براي حل بحران قرهباغ با توجه به سابقه تاريخي و ماهيتش اندكي مشكوك بهنظر ميآيد. آيا در پس اين تلاشها نيات خيرخواهانه است؟ آيا روسها دنبال صلح در قفقاز هستند؟! با نگاهي ژرف به آنچه در تاريخ حداقل سده گذشته بر ملتهاي قفقاز گذشته درمييابيم كه ريشه همه اين بحرانها در انديشههاي «تفرقهافكن حكومت كن» رهبران كاخ كرملين بوده است.
زخمهاي كهنه اين سياست شوم بلافاصله پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي سرباز زد و منطقه قفقاز را كه بهدليل وجود اقليتهاي نژادي فراوان به موزائيك اقوام شهرت دارد، شعلهور ساخت. اما اين روزها چه شده است كه روسها دايه دلسوزتر از مادر شدهاند؟ چگونه است كه مسكو 4 نشست پي در پي را براي حلوفصل اين بحران تشكيل ميدهد؟ برخي از تحليلگران بر اين باورند روسيه در پي آن است كه قدرت از دست رفته خود را در منطقه اعاده كند اين تنها يك روي سكه است اين سكه اما دو رو دارد!
بازي با گاز باكو
امضاي قرارداد طرح خط لوله «نابوكو» و مشاركت ندادن ايران و روسيه در اين طرح بزرگ گازي بهويژه براي روسها كه تامينكننده 45درصد انرژي اروپا هستند بسيار نگرانكننده است. درست از همين روي است كه يك مقام ارشد روسي چندي پيش گفت: روسيه براي جلوگيري از اجرايي شدن طرح نابوكو اگر لازم باشد بايد بجنگد. نياز شديد اروپايي به انرژي موجب شده است كه آنها راهي جز روسيه براي تامين گاز خود جستوجو كنند. طرح خط لوله گازي نابوكو درست با همين هدف به امضا تركيه و 4كشور اروپايي رسيد.
روسها كه پيش از اين ميتوانستند با موقعيت برتر، تامينكننده انرژي اروپا هر زمان كه اراده كنند گلوي اروپاييها را در بازيهاي سياسي فشار دهند اجراييشدن خط لوله نابوكو را بسيار نگرانكننده ميدانند زيرا با بهرهبرداري از خط گازي نابوكو از قدرت اين كشور در اعمال فشار به كشورهاي اروپايي كاسته خواهد شد. بنابراين روسيه در ازاي تلاش براي حل هرچه سريعتر مناقشه قرهباغ از دولت باكو انتظار دارد از شركت در خط لوله نابوكو خودداري كند و در مقابل گاز توليدي خود را به روسيه بفروشد تا شركت گازپروم روسي گاز توليدي جمهوري آذربايجان را به اروپا ترانزيت كند.
به عبارتي سادهتر جمهوري آذربايجان مقداري گاز دارد و دولت روسيه در دستگاه هيأت حاكمه جمهوري ارمنستان از نفوذ بسيار بالايي برخوردار است. درصورتي كه مسكو و باكو بتوانند با هم كنار بيابند هر دو در يك بازي برد- برد پيروز ميشوند و روسها با خريد گاز جمهوري آذربايجان طرح خط لوله گازي نابوكو را ناكام ميگذارند و در مقابل جمهوري آذربايجان در مورد قرهباغ به آرزوهايش ميرسد.اما آيا ارمنستان به اين سادگي تسليم معامله آذريها و روسها ميشود؟!
مقاومت ارمنستان
وقتي تركيه با جمهوري ارمنستان چند گام رو به جلو براي عاديسازي روابط برداشتند اين تركها بودند كه از همان ابتدا خواهان بازپسدادن سرزمينهاي اشغالي جمهوري آذربايجان بهعنوان يك پيششرط اساسي آغاز روابط شدند.
آنكارا در همين رابطه پيشنهادهايي به دولت ايروان داد كه براساس آن ارمنستان بخشي از شهرهاي اطراف قرهباغ كوهستاني(ناگور نو- قرهباغ) را به جمهوري آذربايجان پس داده و آذريهايي كه از اين مناطق رانده شدهاند به زادگاهشان برگردند. همچنين اداره قرهباغ كوهستاني به يك نهاد استاني واگذار شود و پس از آنكه وضعيت اين منطقه مشخص شد «كليجار» نيز به آذربايجان برگردانده شود. بر همين اساس، خطوط هوايي و ريلي ميان ارمنستان و آذربايجان باز شود و در مرز ارمنستان با قرهباغ كوهستاني، نيروهاي بينالمللي مستقر شوند.
تركيه در حالي اين پيشنهادها را بهعنوان يك راهحل ارائه كرد كه افكار عمومي ارمنستان واكنش خشمگينانهاي نسبت به اين طرح نشان داد. مخالفان عاديسازي روابط ارمنستان با تركيه با برپايي راهپيمايي گسترده در اطراف وزارت خارجه ارمنستان خواستار كنارهگيري ديويد تعلبنديان وزير امور خارجه شدند. تظاهركنندگان اعلام كردند دولت با اعلام از سرگيري روابط با تركيه امنيت ملي كشور را به خطر انداخته است.
پيش از سفر سرژسركيسيان به مسكو و مذاكره با الهام علياف هم مطبوعات و راديو و تلويزيون اين جمهوري در موضعي هماهنگ اعلام كردند قرار نيست در اين نشست توافقنامهاي به امضا برسد.
حساسيت افكار عمومي جمهوري ارمنستان نسبت به موضوع قرهباغ خود گوياي اين واقعيت است كه مقامهاي روسي هر اندازه كه در دولت ارمنستان نفوذ داشته باشند در مقابل افكار عمومي ارمني با بنبست روبهرو خواهند شد. از اينرو اين گفته مدودف كه حل بحران قرهباغ خيلي به درازا نخواهد كشيد يك نگاه خوشبينانه به اين بحران است. واقعيتها معمولاً در ميز ديپلماتيك آشكار ميشود. مسئله قرهباغ هماكنون يك مسئله حيثيتي براي دولت و افكار عمومي هر دو جمهوري آذربايجان و ارمنستان است.
احتمال وقوع جنگ ديگر!
بحران قرهباغ پيچيدگيهاي ويژه خود را دارد. از روزي كه گروه مينسك متشكل از آمريكا، فرانسه و روسيه از سوي كنفرانس امنيت و همكاري اروپا (OSCE) در سال1992 و با هدف يافتن يك راهحل صلحآميز شكل گرفت تا به امروز نشستهايي در سطح وزيران و روساي جمهوري ارمنستان و آذربايجان صورت گرفته است اما هرگز نشانههايي از صلح در پي اين نشستها ديده نشده است. با اين وجود مذاكرات دو طرف براساس توافقنامه مادريد جستهوگريخته پيش ميرود. توافقنامه مادريد دربرگيرنده مواردي از جمله خروج نيروهاي ارمنستان از مناطق اشغالي جمهوري آذربايجان، تامين امنيت منطقه قفقاز جنوبي، برگزاري همهپرسي در اين منطقه، بازگشت آوارگان جنگ قرهباغ به خانههايشان و حضور نيروهاي صلح در منطقه است.
با اين وجود گروه مينسك پيشنهاد جديدي به دو طرف داده است؛ براساس اين پيشنهاد ارمنستان بايد از مناطق اشغالي اطراف قرهباغ كوهستاني عقبنشيني كرده و اين منطقه را به جمهوري آذربايجان پس بدهد، در مقابل دولت باكو بايد با اعطاي جايگاه موقت به قرهباغ كوهستاني موافقت كند. اين موضوع موجب زندگي مسالمتآميز مردم منطقه ميشود. در ادامه اين طرح آمده است كه پس از 5 تا 10 سال از عادي شدن شرايط براي تعيين سرنوشت نهايي قرهباغ كوهستاني، ميتوان به همهپرسي روي آورد.
مشكل اما اينجاست كه دولت باكو در شرايط فعلي با انجام همهپرسي مخالف است. به هر حال اگر دو طرف همچنان بر مواضع خود پافشاري كنند و نرمشي در سياستهاي خود در اين بحران نشان ندهند خطر بروز درگيري ديگري دور از ذهن نخواهد بود؛ بهويژه اينكه بودجه نظامي دو جمهوري در سالهاي اخير افزايش چشمگيري پيدا كرده است.